Web Metinlerinde Dilbilgisini Esnetmek: Nerede İşe Yarar, Nerede Yaramaz

Web metninde dilbilgisi kurallarını esnetmek bir özgürlük değil, bir ödünleşme. Her esnetme tarama hızı kazandırır ve karşılığında başka bir şeyi bozar: çoğunlukla erişilebilirliği, bazen de anlamın netliğini. Hangi kuralın ne bedelle esnediğini bilmeden yapılan esnetme üslup değil, hatadır.

Esnetmenin tek geçerli gerekçesi

Ziyaretçi sayfaya baştan girmiyor. Arama sonucundan ortadaki bir başlığa düşüyor, aradığı cevabı bulamazsa geri dönüyor. Dilbilgisinin uzun soluklu cümle, giriş-gelişme-sonuç kurgusu, paragrafı bir argüman birimi sayma gibi alışkanlıkları doğrusal okuma varsayımına dayanır. O varsayım webde geçerli değil.

Buradan çıkan ölçüt şu: bir kural yalnızca doğrusal okumaya hizmet ediyorsa esnetilebilir. Anlamı taşıyan kurallar bu kümede değil. Ayrımı yapmadan "webde kurallar gevşektir" demek, taranabilirlik adına belirsizlik üretmek demektir.

Cümle parçası: sorun biçimde değil, işaretlemede

"Kullanıcı dostu. Hızlı kurulum. Güçlü destek." görsel olarak çalışır. Üç isim öbeği, yüklem yok, göz üçünü tek seferde gruplar ve karşılaştırır. Biçim olarak itirazım yok.

İtirazım bunun HTML'de nasıl durduğuna. Üç parçayı aralarına nokta koyup tek bir paragrafa dizdiğinizde, ekran okuyucu tek bir paragraf okur: kısa duraklamalarla, araya hiçbir yapı bilgisi koymadan. Gözün bedavaya aldığı paralellik orada kayboluyor, kullanıcı öğeler arasında gezinemiyor. Peş peşe nokta koyarak liste taklidi yapmam; göz için liste gibi görünen şey, <ul> ile yazılmadıkça liste değildir.

Akan metnin içinde vurgu için bırakılmış tek bir parça başka bir şey, o iyi çalışır. Baştan sona parçalardan kurulmuş sayfa ise slogan duvarına dönüşür: okuyucuya onaylayacağı ifadeler verir, bağlayacağı bir düşünce vermez.

Rakam kuralı Türkçeye olduğu gibi gelmiyor

"Küçük sayıları da rakamla yaz, göz rakamı hemen yakalar" tavsiyesi İngilizce stil kılavuzlarından geliyor. Orada sayı çekim eki almaz. Türkçede alır ve kesme işaretiyle ayrılır, üstelik ekin biçimi sayının okunuşuna bağlıdır: 4'te "dörtte", 5'te "beşte". Okuyucu eki çözmek için sayıyı içinden seslendirmek zorunda kalıyor. Yani tarama kazancı, tam da sayı cümlenin içine girdiği noktada yok oluyor.

Pratik sınır buradan çıkıyor. Rakam, sayının yalnız durduğu yerlerde kazandırır: başlıkta, tablo hücresinde, liste öğesinde, fiyatta, yüzdede, adet bildiren kısa ifadede. Cümlenin içinde ek alıyorsa harfle yazmak daha hızlı okunur. Sıra sayılarında ayrıca bir belirsizlik var: "3." yazısı hem "üçüncü" hem cümle sonu olabilir, okuyucu bir an duruyor.

Bu konuda dolaşan iki tavsiye de aynı anda doğru olamaz. Biri "taranabilirlik için rakam kullan" der, diğeri "metin içinde tutarlı ol, hepsini rakamla ya da hepsini harfle yaz". İkincisi basılı yayın kuralı; sayfanın tamamını sırayla okuyan biri için anlamlı. Webde seçim belge düzeyinde değil, sayının bulunduğu konum düzeyinde yapılır.

Kısa paragraf, parçalanmış düşünce demek değil

Bir ila üç cümlelik paragraflar ekranda iyi durur, bunda tartışma yok. Asıl tehlike ikinci adımda: paragrafı kısaltmaya çalışırken madde işaretine bölmek.

Bir düşünceyi maddelere dağıtırken attığınız şey genellikle bağlaçlardır. "Çünkü", "buna karşın", "dolayısıyla" gittiğinde geriye birbirini desteklemeyen üç ifade kalıyor. Okuyucu her birine ayrı ayrı katılabilir ve aralarındaki akıl yürütmeyi hiç görmez. Maddeleme gerçekten sayılabilir ve paralel şeyler için vardır: adımlar, seçenekler, koşullar, sınırlar. Üçe bölünmüş bir paragraf hâlâ paragraftır, sadece artık paragraf olarak okunamaz.

Esnemeyen kurallar

Esnetmenin bedeli belirsizlikse, kural esnemez. Üç yer net:

• Noktalamanın anlamı taşıdığı cümleler. Virgülün yerini değiştirince öznenin değiştiği, "de" ekiyle "de" bağlacının karıştığı yerlerde kazanılan yarım saniye, yanlış anlamanın yanında hiçbir şey.
• Form alanları, hata mesajları, onay metinleri. Kullanıcı bunları taramıyor, karar vermek için okuyor. Kısalık uğruna düşürülen özne "tam olarak ne silinecek" sorusunu geride bırakır.
• Bağlantı metinleri. "Buraya tıklayın" bir cümle parçası değil, bağlamsız bir etiket. Ekran okuyucular sayfadaki bağlantıları liste halinde okuyabiliyor; o listede bu etiket hiçbir şey ifade etmez.

Geri kalanında esnetin. Sadece neyi takas ettiğinizi bilerek: her esnetme gözü hızlandırırken başka bir kullanıcıyı yavaşlatır, ve o kullanıcı sizin ölçümlerinizde görünmez.