Sihirbaz (Wizard) Deseni: Ne Zaman İşe Yarar, Ne Zaman Yaramaz

Sihirbaz, uzun bir formu adımlara bölen arayüz deseni. Ekran başına düşen alan sayısını azaltır, ama toplam işi azaltmaz: kullanıcı aynı alanları yine dolduracak, üstüne bir de adımlar arasında gezinecek. Bu takas bazı işlerde açık ara kârlı, bazılarında zarar. Ayrım, işlemin ne sıklıkta yapıldığında ve alanların birbirine bağlı olup olmadığında.

Sihirbaz aslında neyi çözer

Desenin faydası "az alan göstermek" değil, kararı sıraya koymak. Kullanıcı bir sonraki alanı ancak öncekini yanıtladığında görür, böylece hangi alanın onu ilgilendirdiğini kendisi ayıklamak zorunda kalmaz. Bir sigorta başvurusunda araç tipi seçilmeden sorulacak on beş sorunun yarısı zaten gereksizdir. Sihirbaz o yarıyı hiç göstermez.

Bunu şöyle sınayabilirsiniz: formdaki alanları kâğıda dökün, aralarına bağımlılık okları çizin. Oklar yoğunsa ve bir alanın yanıtı diğerlerini gereksiz kılıyorsa sihirbaz doğru desen. Oklar yoksa, elinizde sadece uzun bir liste var ve onu bölmek kullanıcıya fazladan tıklamadan başka bir şey kazandırmaz.

Tek sayfa formun daha iyi olduğu durumlar

Aynı işlemi haftada birkaç kez yapan kullanıcı, sihirbazı bir engel olarak yaşar. Muhasebeciye fatura girdiren ekranı beş adıma bölerseniz, o kişi günde kırk kez dört ilerleme tıklaması fazladan yapar. Tekrarlanan işlerde tek sayfa, klavyeyle sekme sekme geçilebilen bir form neredeyse her zaman daha hızlıdır.

• İşlem sık tekrarlanıyorsa tek sayfa.
• Kullanıcı alanları karşılaştırarak dolduruyorsa (fiyat, tarih, adet) tek sayfa; sihirbaz karşılaştırmayı imkânsız kılar.
• Alanlar arasında koşullu bağımlılık varsa ve kullanıcı işlemi yılda bir kez yapıyorsa sihirbaz.

İlerleme göstergesindeki dürüstlük sorunu

Sihirbaz rehberlerinin hepsi ilerleme çubuğu önerir, çoğu bir ayrıntıyı atlar: adım sayısı koşullara göre değişiyorsa "Adım 2/5" yazısı yalan söyler. Kullanıcı ikinci adımda bir kutuyu işaretler, önüne üç adım daha çıkar, payda 5'ten 8'e yükselir. Bu, kalan yolu bilme duygusunu tamamen bozar ve bırakma anı genelde tam orasıdır.

Çözüm, paydayı gizlemek değil. Adımları numarayla değil adla gösterin: "Kimlik bilgileri, Adres, Ödeme". Dallanan bölümü listeye ancak koşul gerçekleştiğinde ekleyin ve eklerken görünür kılın. Sabit adım sayısı garanti edebiliyorsanız numara kullanın, edemiyorsanız kullanmayın.

Bağımsız adım tavsiyesinin sınırı

Yaygın öğüt şudur: her adım kendi başına anlaşılır olmalı, kullanıcı önceki ekrana dönmek zorunda kalmamalı. Doğru bir öğüt, ama koşullu sihirbazlarla doğrudan çelişir. Üçüncü adımın içeriği birinci adımdaki seçime bağlıysa o adım tanımı gereği bağımsız değildir. Yapılacak şey, çelişkiyi bilerek yönetmek: ilgili seçimi üçüncü adımın başında özet olarak tekrar gösterin, yanına o seçimi değiştirecek bir bağlantı koyun, değiştirildiğinde sonraki adımlarda nelerin sıfırlanacağını söyleyin.

Durum nerede duruyor

Sihirbazın asıl maliyeti ekran tasarımı değil, durum yönetimi. Yarım kalan başvuruyu saklamak isteniyorsa her adımda bir kayıt yazılır, yani veritabanında henüz geçerli olmayan, yarısı boş kayıtlar birikir. Bunu baştan planlayın: taslak kayıtları ayrı bir durum alanıyla işaretleyin, doğrulama kurallarını yalnızca tamamlanmış kayıtlara uygulayın.

Adım bilgisini URL'de tut, sunucu oturumuna gömme; kullanıcı sekmeyi yenilediğinde ya da bağlantıyı arkadaşına yolladığında oturuma gömülü sihirbaz baştan başlar ve kullanıcı ikinci kez aynı formu doldurmaz, sadece kapatır.

Bir de test tarafı var. Beş adımlı ama ikinci adımda üç dala ayrılan bir sihirbazda test edilecek şey beş ekran değil, üç yoldur; ikinci bir dallanma eklendiğinde yol sayısı çarpılarak büyür. Sihirbazı ürüne koymadan önce kaç yol ürettiğini sayın. Sayı iki haneye çıkıyorsa, akışı sadeleştirmek yeni ekran eklemekten daha ucuza gelir.