Erişilebilirlikte Öncelik: WCAG'ı Mevcut Siteye Kademeli Uygulamak

Erişilebilirlik yazıları genelde bir yapılacaklar listesiyle başlar. Oysa ayakta duran, binlerce sayfalık bir sitede asıl zorluk listenin içeriği değil sırası. Kaynağın sınırlı olduğunu kabul ettiğiniz anda iş ahlaki bir mesele olmaktan çıkar, önceliklendirme problemine dönüşür.

Öncelik 1, 2, 3 diye bir şey kalmadı

Türkçe kaynaklarda hâlâ dolaşan "yüksek, orta, düşük öncelikli kurallar" ayrımı WCAG 1.0'dan geliyor, yani 1999'dan. O sürümde kontrol noktaları Priority 1-2-3 diye etiketleniyordu. WCAG 2.0 bu yapıyı 2008'de bıraktı; bugün geçerli olan 2.1 ve 2.2 sürümlerinde başarı ölçütleri A, AA ve AAA seviyelerine dağılmış durumda. W3C'nin ölçüt listesi hangi ölçütün hangi seviyede olduğunu tek sayfada veriyor.

Peki fark sadece isimlendirmede mi? Değil. A/AA/AAA bir önem sıralaması değil, uygulanabilirlik sıralaması: bir ölçüt AAA'da duruyorsa bu onu lüks yapmaz, her içerik türünde makul biçimde sağlanamadığı anlamına gelir. W3C'nin kendisi AAA'nın site genelinde politika olarak dayatılmasını önermiyor. Düzenlemelerin hedefi de pratikte AA; Avrupa'da kamu alımlarını bağlayan EN 301 549, WCAG'ın AA seviyesine atıf yapıyor.

Sırayı trafik mi belirler?

En çok ziyaret edilen sayfadan başlamak kolay ve ölçülebilir bir kural. Yalnız tek başına yanıltıcı: sayfa görüntülemesi düşük bir form, belirli bir kullanıcı için siteye girişin tek yolu olabilir. Randevu iptali, fatura indirme, şifre sıfırlama. Bu sayfalar trafik listesinin ortasında bir yerde durur ama erişilemediklerinde kullanıcı siteyi terk etmekle kalmaz, işini halledemez.

Sırayı görev yoluna göre kurun: kayıt, arama, ödeme, iletişim. Trafik bu yolların içinde ikinci kriter olarak işe yarar.

Düzeltme sayfada değil bileşende

Mevcut sayfaları tek tek elden geçirmek, çoğu ekibin erişilebilirlik projesini öldüren adımdır. Hataların büyük kısmı sayfaya ait değil: etiketsiz bir form girdisi, odak halkası kaldırılmış bir buton, erişilebilir adı olmayan bir ikon. Aynı bileşen 400 sayfada görünüyorsa düzeltme tek dosyada yapılır ve 400 sayfa birlikte düzelir. Önce bileşen havuzunu tarayın, sayfa sayımı sonra gelsin.

Bunun pratik sonucu şu: yeni içerik kuralı, eski içerik kuralından daha acil. Erişilemez bir şablonla üretmeye devam ettiğiniz sürece borç büyümeye devam eder.

Ayrı "text-only" sürüm meselesi

Aynı içerik için paralel bir metin sürümü açmam. İki kod yolu bir arada bakımda kalmıyor; üç ay sonra asıl sayfa güncellenmiş, alternatifi eski fiyatı gösteriyor oluyor. WCAG'da uygun alternatif sürüm bir kaçış kapısı olarak tanımlı, hedef olarak değil. Erişilebilir arayüz, asıl arayüzün kendisi olmalı; ekran okuyucu kullanıcısını ikinci bir siteye yönlendirmek çözüm değil, ayrıştırma.

Kullanıcıya göre değişen ayarlar bambaşka bir şey. Kontrast tercihi ya da hareket azaltma, ayrı sürüm değil; aynı arayüzün prefers-reduced-motion gibi medya sorgularıyla verdiği cevap. Bu ikisini karıştırmamak gerekiyor.

Applet'ler gitti, sorun da gitti mi?

Eski rehberler Java applet'leri ve ActiveX için tedarikçi yönergelerine bakmanızı söyler. İkisi de tarayıcılardan kalktı. Ama sorunun biçimi aynı yerde duruyor: sitenizin erişilebilirliğini artık büyük ölçüde kendi yazmadığınız gömülü parçalar belirliyor. Çerez banner'ı, ödeme iframe'i, canlı destek balonu, harita.

Odak tuzağı kuran bir çerez banner'ı, geri kalanı AA'ya uygun bir siteyi klavye kullanıcısı için tümden kapatır: banner'dan sekme ile çıkamayan kullanıcı sayfanın geri kalanına hiç ulaşamaz. Bu parçaların kodunu da düzeltemezsiniz. O yüzden tedarikçi seçimi burada teknik bir tercih değil, erişilebilirlik kararıdır; sözleşme aşamasında erişilebilirlik beyanı istemek, sonradan yazılacak hiçbir yamadan daha etkili.

Ölçerken bakılacak somut şeyler

• Normal metinde kontrast oranı en az 4,5:1; 24px (ya da 18,66px kalın) ve üstü metinde 3:1.
• Klavyeyle gezinirken odak her adımda görünür olmalı. outline: none yazıp yerine bir şey koymamak, tek satırda üretilen en yaygın erişilebilirlik hatası.
• Başlık sırası atlamasız olsun; h2'den h4'e sıçrayan sayfa ekran okuyucuda yapısını kaybeder.
• Otomatik araçlar (axe, Lighthouse) ölçütlerin yalnızca bir bölümünü yakalar. Alt metnin anlamlı olup olmadığını makine söylemiyor.

Pratik sıra

Yeni üretim erişilebilir hale gelsin, sonra bileşen havuzu, sonra gerçek görev yolları, en sonda arşiv. Bu sırayı tersten kurarsanız aylarca çalışıp hâlâ erişilemez yeni sayfalar yayınlıyor olursunuz.