Hesap Makinesi ve Quiz Araçları: Üç Tür, Üç Ayrı Tasarım Sorunu
Online hesap makineleri ve quiz'ler tek bir tür değil. Yaptıkları işe göre üçe ayrılıyor: veriyi başka bir biçime çeviren dönüştürücüler, girdilerden bir gelecek tahmini üreten öngörü araçları, birkaç soruyla seçenek daraltan tavsiye quiz'leri. Arayüz sorunları da ortak değil, çünkü kullanıcının çıktıya duyduğu güven üçünde başka bir yerden geliyor.
Dönüştürme: aritmetik değil, ortak birim
Dönüştürme araçlarının zor kısmı hesap değil. Km'yi mile çevirmek dört işlem; iki kredi teklifini karşılaştırmak ise teklifleri aynı ölçüye indirmek demek. Vade, faiz, dosya masrafı ve ödeme planı ayrı ayrı gösterildiğinde kıyaslama işi kullanıcıya geri devredilmiş olur, ki aracı açmasının sebebi tam olarak bunu yapmak istememesiydi.
İşe yarayan kurgu şu: önce tek bir kıyas sayısı (toplam geri ödeme, aylık yük, yıllık maliyet), hemen altında onu oluşturan kalemler. Renk ve grafik faydalı ama ikincil; kıyas birimi yanlış seçilmişse hiçbir görselleştirme onu kurtarmıyor.
Öngörü: kesinlik taklidi yapan çıktılar
Tahmin araçları, girdilerden ileriye dönük bir sonuç üretir: tahmini doğum tarihi, emeklilikte birikecek tutar, sınav skoru aralığı. Bu araçlarda asıl risk hesabın yanlış olması değil, çıktının hak etmediği bir kesinlikle sunulması.
Otuz yıllık bir birikim projeksiyonunun sonucunu kuruşuna kadar yazmam. O sayı, arka planda sabit varsayılmış bir getiri oranına dayanıyor ve oran yüzde yarım değiştiğinde sonuç yüz binlerce lira kayıyor. "1.482.376 TL" yazan bir ekran, aracın sahip olmadığı bir hassasiyeti iddia ediyor; "1,4 ile 1,8 milyon TL arası" aynı modelden çıkan daha dürüst bir cümle.
Kaynaklarda sık tekrarlanan bir iddia var: arayüz fazla sade olursa kullanıcı sonucun nasıl çıktığından kuşku duyar, dolayısıyla araç daha karmaşık görünmeli. Bunu tersi yönde görüyorum. Kuşkuyu sadelik üretmiyor, saklanan varsayım üretiyor. Getiri oranını, enflasyon beklentisini, döngü uzunluğunu ekranda düzenlenebilir bir alan olarak gösterdiğinizde kullanıcı sayıyı oynatıp çıktının neye duyarlı olduğunu kendisi görüyor. Grafik bolluğu ise yalnızca ciddiyet hissi veriyor, bilgi vermiyor.
Tavsiye quiz'leri: soruların çoğu cevabı değiştirmiyor
Tavsiye araçları birkaç soruyla kullanıcıyı bir öneriye bağlar: hangi tarife, hangi cilt bakım rutini, hangi paket. Burada en sık görülen hata, soru sayısını güven göstergesi sanmak.
Basit bir hesap meseleyi görünür kılıyor. Dört seçenekli beş soru, 4 üzeri 5, yani 1024 farklı yol üretir. Önerilecek ürün sayısı sekizse, ortalama 128 ayrı yol aynı çıktıya varıyor demektir. Yani soruların bir kısmı, kullanıcıya zaman harcattığı halde sonucu hiç değiştirmiyor.
Bunu ölçmek de pahalı değil: her soruyu tek tek, diğer cevapları sabit tutarak çevirin ve çıktının değişip değişmediğine bakın. Hiçbir kombinasyonda değiştirmeyen soru dekoratiftir, kaldırın. Katalogdaki sekiz seçeneği gerçekten ayıran iki üç ayrım varsa, quiz de o kadar soru sormalı.
Bir de şu ayrımı yapmak gerekiyor: cilt tipini soran, sonra öneriyi göstermek için e-posta isteyen bir quiz artık tavsiye aracı değil, kayıt formudur. İkisi de meşru, ama kullanıcı hangisiyle karşılaştığını baştan bilmeli. Veriyi alıp sonucu rehin tutan akışlar güveni en hızlı bitiren kurgu.
Üçünü tek araçta toplamak
Gelişmiş araçlar bu üç işi sırayla yapıyor. Bir emeklilik planlayıcısı önce girdileri ortak birime çeviriyor, sonra birikim öngörüsü üretiyor, en sonunda tasarruf önerisi veriyor. Sorun, hatanın zincir boyunca birikmesi: ilk adımda kabul edilen getiri varsayımı, üçüncü adımda "aylık 4.000 TL ayırın" gibi kesin bir tavsiye olarak çıkıyor ve varsayıma dair hiçbir iz kalmıyor.
Bu yüzden aşamaları ekranda ayrı tutmakta ısrar etmeye değer. Kullanıcı hangi sayının ölçüm, hangisinin tahmin, hangisinin tavsiye olduğunu görebiliyorsa, yanlış çıkan tahmine rağmen araca güvenmeye devam ediyor. Hepsi tek kutuda birleşmişse, tek bir sapma aracın tamamını değersiz kılıyor.