Web'de PDF: Nerede Yanlış, Nerede Hâlâ Doğru Seçim
PDF'in kötü bir format olduğu çok söylenir. Kötü değil: sabit sayfa düzeni, baskı ve imza isteyen belgeler için hâlâ en iyi seçenek. Sorun, web'de okunmak üzere yazılmış içeriğin bir dosyanın içine gömülmesiyle başlıyor. O noktadan sonra site bir dosya deposuna, okuyucu da indirme kararı vermek zorunda kalan birine dönüşüyor.
Suç formatta mı, üretim alışkanlığında mı?
PDF aleyhine sıralanan maddelerin çoğu aslında aynı şeyi anlatıyor: A4 için tasarlanmış bir belge, hiç değiştirilmeden web'e konmuş. Formatın kendisi başlık hiyerarşisi, liste, çalışan iç bağlantı ve ekran okuyucunun anlayacağı bir yapı taşıyabiliyor. Pratikte böyle PDF'e az rastlanmasının nedeni formatın sınırı değil, PDF'lerin çoğunun Word'de “Farklı Kaydet” ile üretilmesi.
Bu ayrım boş bir tartışma değil. Formatı suçlarsanız çözüm “PDF'i kaldıralım” olur ve sözleşmeyle broşürü aynı kefeye koyarsınız. Üretim alışkanlığını suçlarsanız çözüm “neyin PDF olması gerektiğine karar verelim” olur, bu da cevaplanabilir bir soru.
Mobildeki ölçek hesabı
A4 sayfanın genişliği 595 punto, yani 96 dpi'da yaklaşık 794 piksel. 360 piksel genişliğindeki bir telefon ekranına sığdırıldığında ölçek 0,45'e iner. 11 puntoluk gövde metni ekranda 6-7 piksel yüksekliğe düşer, rahat okunabilir alt sınırın yarısı kadar. Kullanıcıya iki seçenek kalır: yakınlaştırıp her satır için yatay kaydırmak ya da kapatmak.
Bunu duyarlı tasarımla çözemezsiniz, çünkü PDF'te metnin yeri mutlak koordinatlarla sabitlenmiştir ve yeniden akmaz. Bazı görüntüleyicilerde akış (reflow) modu var, ama yalnızca etiketli PDF'lerde iş görüyor. Yani çözüm yine dosyayı üreten tarafta.
“Arama motorları PDF okumaz” doğru değil
Bu iddiayı her PDF eleştirisinde görüyorum ve yanlış. Google PDF içeriğini 2001'den beri dizine ekliyor; PDF sonuçları arama sayfasında normal sayfalarla yan yana çıkıyor. Asıl sorun dizine girip girmemesi değil, dizine girenin ne olduğu.
Ziyaretçi aramadan doğrudan bir PDF'e düştüğünde sitenizin içinde değil, bir dosyanın içindedir. Menü yok, ekmek kırıntısı yok, ilgili içerik bağlantısı yok, ölçümleme yok. Sonuç başlığı da sayfadan değil dosya üstverisinden gelir, bu yüzden listelerde hâlâ “Microsoft Word - belge1” görürsünüz. Dosyayı güncellediğinizde ya aynı adı koruyup sürüm karmaşası yaratırsınız ya da adresi değiştirip verilmiş bağlantıları kırarsınız.
Erişilebilirlik etiketlere bakar
Ekran okuyucu açısından HTML ile PDF arasındaki fark, başlıkların gerçekten başlık olarak işaretlenip işaretlenmediğidir. Etiketli PDF'te (PDF/UA) yapı vardır ve okuyucu bölümler arasında gezinebilir. Etiketsiz PDF'te metin bir karakter yığınıdır, okuma sırası sayfadaki yerleşime göre karışabilir. Taranmış belge ise metin bile içermez, resimdir.
Kurumların çoğu bunu hiç kontrol etmiyor; dosyanın açılması erişilebilir olduğu anlamına geliyor sanılıyor. Erişilebilirlik iddiasında bulunan bir sayfanın altında etiketsiz bir PDF duruyorsa, iddia o dosyada bitiyor.
Kaynak HTML, çıktı PDF
Bir belgenin hem sitede okunur hem indirilebilir olması gerektiğinde, içeriği HTML tarafında tutup PDF'i ondan üretmeyi tercih ederim. Tek kaynak olur, güncelleme tek yerden gider, sürüm sorusu ortadan kalkar. Baskı düzeni için @media print kuralları, dosyayı üretmek için headless Chrome'un yazdırma çıktısı çoğu iş için yeterli.
Ters yön nadiren işe yarıyor. PDF'i kaynak alıp HTML'e çevirmek, mutlak konumlanmış div'lerden oluşan, başlığı olmayan, aranabilir ama okunamaz bir çıktı veriyor. Dönüştürücüyü değiştirmek bunu düzeltmiyor, çünkü kaybolan bilgi dönüşümde değil belgenin üretiminde kayboldu.
Dosya kalacaksa önüne bir sayfa koyun
İndirilebilir dosya bazen zorunlu. O zaman bağlantıyı yalın bırakmak yerine önüne kısa bir sayfa koymak işe yarıyor: belgenin özeti, hangi tarihte güncellendiği, kaç sayfa ve kaç megabayt olduğu. Ziyaretçi indirmeden önce aradığı şeyin bu olup olmadığını anlar, aramadan gelen trafik de sitenin içine düşer, dosyanın içine değil.
PDF'i tutmanın mantıklı olduğu yerler
Sabit sayfa düzeninin bilginin parçası olduğu her yerde PDF doğru seçim. İmzalanacak sözleşme, resmî form, fatura, teknik çizim, nota, baskıya gidecek tasarım. Bunları HTML'e taşımak kazanç değil kayıp olur, çünkü garanti edilen şey tam olarak her ekranda ve her yazıcıda aynı görünmesidir.
Soru PDF kullanıp kullanmamak değil, elinizdeki içeriğin hangi gruba girdiği. Okunmak için yazılmış bir metni dosyaya kapatmak, sabit düzen gerektiren bir belgeyi akışkan sayfaya yaymak kadar yanlış.