Tabletlerde Bilgi Kitapları: Dipnot, Gezinme ve Tablo Kararları

Roman tablette iyi okunuyor; sıralı metin için mevcut e-kitap uygulamaları fazlasıyla yeterli. Bilgi kitabında ise okuma düz bir çizgi değil: okuyucu dipnota sapıyor, tabloya dönüyor, üç bölüm öncesindeki tanımı arıyor. Çoğu uygulamanın tasarımı bu zıplamayı değil baştan sona okumayı varsayıyor. Ama sorun genellikle eksik özellikte de değil, içeriğin nasıl işaretlendiğinde.

Dipnot hiç taşınmasa ne olur

Bilgi kitaplarında en çok şikayet edilen şey dipnotların kitabın arkasına atılması. Çözüm olarak gezinmeyi iyileştirmek düşünülüyor, oysa daha basiti var: dipnotu hiç taşımamak. EPUB 3, not metnini referansın hemen yanında bir <aside epub:type="footnote"> içinde tutmaya izin verir. Apple Books ve Kobo gibi bunu destekleyen okuyucular not metnini gizler, referansa dokunulduğunda açılır kutuda gösterir. Desteklemeyen bir uygulamada ise aynı işaretleme olduğu yerde, bölümün içinde görünür. Yani en kötü senaryo bile “notu bulmak için kitabın sonuna git” değil, “not biraz aşağıda duruyor”.

Peki bu kadar basitse neden yaygın değil? Çünkü dijital kitapların çoğu baskı için hazırlanmış dosyadan dönüştürülüyor, baskıda ise dipnot mecburen sayfa altına ya da kitap sonuna gider. Dönüştürücü de o yapıyı aynen taşır. Notu kaynağına geri yerleştirmek dönüştürme sonrası bir temizlik işi ve genelde kimse yapmıyor.

Geri dönüş butonu hangi sıçramada gerçekten gerekli

Dipnot açılır kutuya dönüştüğü anda geri dönüş sorununun büyük kısmı kendiliğinden kaybolur, çünkü okuyucu hiçbir yere gitmemiştir. Geriye gerçek bir ihtiyaç kalıyor: başka bölüme giden çapraz bağlantılar. Burada da uygulamaların çoğu tek bir dönüş noktası hatırlıyor; okuyucu vardığı yerden ikinci bir bağlantıya tıklarsa ilk nokta siliniyor ve iki tıkla geldiği yere tek tıkla dönemiyor.

Bundan çıkan tasarım kuralı şu: çapraz bağlantıyı tek seviyede tutun ve hedef bölümün ilk paragrafını kendi başına anlaşılır yazın. Okuyucu geri dönmek zorunda kalmazsa, eksik geri butonu da sorun olmaz (zengin bir çapraz bağlantı ağı kurma hevesini zaten abartılı buluyorum).

Tablo görsel olarak gönderilince ne kaybediliyor

Ders kitaplarının ve başvuru kitaplarının dijital sürümlerinde en sık rastlanan hata, tabloyu PNG olarak gömmek. Akışkan bir EPUB'da bu görselin genişliği ekrana sığacak şekilde kısıtlanır; yedi kolonlu bir tabloyu altı inçlik ekrana sıkıştırdığınızda yazı tipi okunamaz hale gelir. Yakınlaştırma bunu ancak kaynak çözünürlük yüksekse kurtarır, çoğu zaman değildir.

Daha can alıcı kayıp başka: resme dönüşmüş tablo, tam metin aramasına hiç görünmez. Metin seçilemez, ekran okuyucu okuyamaz, kopyalanamaz. Dijital kitaptan beklenen “gelişmiş arama” ile en çok aranan içeriğin resim olarak gönderilmesi aynı dosyada yan yana duruyor, ve ikincisi birincisini sessizce iptal ediyor. Gerçek <table> işaretlemesi yazı tipiyle birlikte ölçeklenir, aramaya girer, satır satır okunur. Tablo gerçekten geniş ise onu resme çevirmek yerine bölmek gerekir.

Görselin açıklamasının ayrı sayfaya düşmesi de aynı cinsten bir işaretleme sorunu. Görseli ve açıklamasını <figure> ile <figcaption> içine alırsanız, akış yeniden hesaplandığında ikisi birbirinden kopmaz.

İçerik haritası kaç seviye olmalı

Üretilen gezinme dosyalarının neredeyse tamamı bölüm düzeyinde kalıyor, çünkü otomatik olarak en üst başlıklardan türetiliyor. Romanda bu yeterli. Başvuru kitabında okuyucunun aradığı birim bölüm değil, alt başlık: “ısı iletimi” değil, “ısı iletiminde sınır koşulları”. Gezinme dosyasını ikinci ve üçüncü seviye başlıklardan da üretmek XHTML üzerinde gezen kısa bir betik işi, ve kitabın kullanılabilirliğinde arama kutusundan daha fazla fark yaratıyor.

Nereden başlanmalı

Bu dört maddenin hiçbiri yeni bir uygulama özelliği istemiyor; dördü de kaynak dosyadaki işaretlemeyle çözülüyor. Mevcut bir kitapta sıralama şöyle: tabloları resimden kurtarın, dipnotları referansın yanına taşıyın, başlıklardan derin bir gezinme dosyası üretin, çapraz bağlantıları seyreltin. Okuyucudan gelen “bu kitapta kayboluyorum” geri bildiriminin ardında çoğu zaman eksik bir buton değil, dönüştürücünün bıraktığı bu dört iz var.