Özerklik, Aidiyet, Yeterlilik: Üç İhtiyaç Çakıştığında Ne Olur
Öz-belirleme kuramı UX yazılarında hep aynı biçimde geçer: üç psikolojik ihtiyaç sıralanır, her birinin altına arayüz önerileri dizilir, iş biter. Kuramın kendisi sağlam. Sorun, üç ihtiyaç birbirinden bağımsız üç kutuymuş gibi ele alınmasında, çünkü arayüzde birbirlerine sürekli çarparlar.
Kuram neyi söylüyor, neyi söylemiyor
Ryan ve Deci'nin öz-belirleme kuramı, davranışın özerklik, aidiyet ve yeterlilik ihtiyaçlarıyla ilişkisini anlatır. Kuram insan motivasyonu üzerine kurulmuştur, ekran tasarımı üzerine değil. Aradaki mesafeyi atlayıp "özerkliği desteklemek için ayar ekleyin" diye devam ettiğinizde, kuramın hiçbir yerinde yazmayan bir çeviri yapmış olursunuz.
Çevirinin yanlış tarafı da genellikle aynı yerde başlıyor.
Özerklik seçenek sayısı değildir
Yaygın okuma şu: kullanıcıya ne kadar çok tercih sunarsan o kadar özerk hisseder. Temayı seçsin, panelini dizsin, bildirimlerini tek tek açıp kapatsın. Oysa ayar ekranı, işini yapmaya gelmiş birine devredilmiş bir karar yığınıdır. Özerklik, arayüzde tercih bolluğu değil, kendi yolunu değiştirebilme yetkisidir: geri alabilmek, yarıda bırakıp sonra dönebilmek, tıkandığında başka bir kanaldan çıkabilmek.
Kaynak metinlerin verdiği tek kanallı destek örneği bu yüzden doğru bir örnektir. Yardım için sadece sohbet botuna yönlendiren bir sistem, kullanıcının seçeneğini değil, çıkışını kapatıyor. Arama, kategori listesi ve doğrudan iletişim yolu bırakmak burada gerçek bir özerklik kazancı.
Ayarların bir de görünmeyen tarafı var. Her yeni tercih anahtarı, ürünün taşınacak durumuna eklenir: saklanır, sürüm geçişlerinde göç ettirilir ve diğer anahtarlarla birlikte doğru çalıştığı varsayılır. Birbirinden bağımsız 10 açma/kapama ayarı 1024 olası bileşim demektir, bunların ancak birkaçı gerçekten test edilir. Yani kullanıcıya sunulan her ek tercih, aynı zamanda hiç denenmemiş bir ekran kombinasyonu üretme ihtimalidir. Ayar eklemek ucuz görünür, ucuz değildir.
Aidiyet her ürüne yakışmaz
Yeterlilik ölçülebilir bir şeydir. Görev tamamlama oranı, ilk başarıya kadar geçen süre, yardım ekranının kaç kez açıldığı. Bunlar bir kullanıcı testinde bugün ölçülür ve bir sonraki sürümle karşılaştırılır.
Aidiyet ise çoğu üründe zorlama duruyor. Fatura ödeme uygulamasına topluluk özelliği, yorum akışı, rozet sistemi eklemek kimseyi bağlamaz; boş bir forum sayfası ürüne güveni artırmaz, azaltır. Aidiyet, kullanımın gönüllü ve tekrarlı olduğu yerlerde anlamlıdır: öğrenme platformları, üretim araçları, topluluk ürünleri. Kullanım bir zorunluluksa, oradaki karşılığı sosyal özellik değil, kullanıcının anlaşıldığını hissettiği tek bir yerdir. Hata mesajının suçlayıcı olmaması, geri bildirimin cevapsız kalmaması gibi.
Çakışma noktasında hangisi öne geçer
Asıl karar burada veriliyor. Adım adım ilerleyen bir sihirbaz yeterliliği yükseltir, çünkü kullanıcı ne yapacağını düşünmek zorunda kalmaz. Aynı sihirbaz özerkliği kısar, çünkü sırayı siz belirlersiniz. İki ihtiyacı da yüzde yüz karşılayan bir ekran yok.
Karar için kullanılabilecek ölçüt sıklıktır. Kullanıcının hayatında bir ya da iki kez yapacağı bir işlem (hesap kurulumu, vergi beyanı, ilk yapılandırma) rehberli akışı hak eder; burada yeterlilik kazanır. Aynı kişinin haftada beş kez tekrarladığı bir işlemde rehber engele dönüşür; orada yoldan çekilmek gerekir.
Aynı ekran ikisini birden taşıyabilir: varsayılan olarak rehberli akış, yanında gizlenmemiş bir "bu adımları atla" bağlantısı. Atlama oranını ölçün. İkinci ve sonraki kullanımlarda bu oran yükseliyorsa akışı zaten kullanıcı sizin yerinize kurmuş demektir.