Web'in Kullanmadığı Hiper Metin Özellikleri

Hiper metnin eksikleri üzerine yazılmış listelerde aynı maddeler döner: tiplenmiş bağlantı, birden fazla hedefe giden şişman link, sitenin bütününü gösteren genel bakış haritası. Oysa bunların çoğu web'de var; yalnızca okuyucuya değil, makinelere gösteriliyor. Hangisinin gerçekten eksik olduğunu, hangisinin sadece görünmez kaldığını ayırmakta fayda var.

Tiplenmiş bağlantı: mekanizma var, gösteren yok

Bir bağlantının ne tür bir bağlantı olduğunu söylemek için HTML'de rel niteliği duruyor: license, author, next, prev, alternate, external, nofollow. Bunları kim okuyor? Arama motorları okuyor. Tarayıcı noopener ile noreferrer'ı güvenlik davranışı olarak işliyor. Okuyucu ise hiçbirini görmüyor.

Wikipedia'da dış bağlantıların yanındaki küçük ok tarayıcının değil, sitenin kendi CSS'inin marifeti. Aynısını a[rel~="external"]::after gibi bir seçiciyle tek satırda kurabilirsiniz (bunu yirmi yıldır tarayıcıların varsayılan olarak yapmamasını tuhaf buluyorum).

Peki bir bağlantının ödeme duvarının arkasına gittiğini tıklamadan önce bilseydiniz? rel boşluklarla ayrılmış serbest bir belirteç listesi; standart dışı bir değer koymanız hiçbir şeyi bozmaz, kendi işaretinizi tanımlayıp stille gösterebilirsiniz. Eksik olan söz dizimi değil, ortak alışkanlık.

Şişman bağlantı kısayol mu, fazladan karar mı?

Şişman link, yani tek bağlantının birden fazla hedefe açılması, hep bir hızlandırıcı gibi anlatılır. Ama okuyucu sayfaları yine tek tek açıyor; kazanılan tıklamanın yerine bir menü ve bir seçim geliyor. Metnin ortasında bu bedel ağır: cümle akarken durup hedef ayıklamak istemezsiniz.

İşe yaradığı yer ise ortada: tarayıcıların yer imi klasörlerindeki "hepsini sekmelerde aç" komutu tam olarak bir şişman bağlantıdır ve kimse yadırgamaz, çünkü orada zaten bir liste seçiyorsunuz. Akan metinde bir bağlantı bir hedefe gitsin, çoklu hedef bölüm sonundaki kaynak listesinde dursun.

Genel bakış haritası çoğu sitede işe yaramıyor

Sitelerin çoğunda "site haritası" denince kastedilen sitemap.xml, yani hiyerarşi taşımayan düz bir URL listesi. Arama motoru robotu için yazılmış, insan için değil.

Görsel haritayı gerçekten çizmeye kalkınca ölçek sorunu çıkıyor. İki yüz sayfalık, sayfa başına on bağlantı taşıyan orta boy bir site, yönsüz saydığımızda bin kenarlı bir çizge demek (200 × 10 / 2). O resim kimseye nerede olduğunu göstermez. Yüz sayfayı geçen sitelerde haritadan çok kırıntı yolu, düzgün kurgulanmış kategori sayfaları ve sonucun hiyerarşideki yerini de gösteren bir arama iş görüyor. Harita ancak yapının kendisi bilgi olduğunda değer kazanıyor: dokümantasyonun sürüm ağacı, bir sınıflandırmanın dalları.

Peki ya haritayı sitenin yapısına göre değil, okuyucunun gezdiği yola göre çizsek? Bu fikrin web'de bir geçmişi var ve iyi bitmedi: ziyaret edilmiş bağlantıların stili gezinme geçmişini dışarıya sızdırdığı için kısıtlandı, :visited bugün yalnızca birkaç özelliği değiştirebiliyor. "Nerelerde gezindim" görünümü teknik bir boşluk değil, bilinçli olarak geri alınmış bir yetenek.

Yan yana iki sayfa

Geniş ekranlarda çoğu düzen satır uzunluğunu okunur bir sınırda tutuyor, bu da doğru karar. Asıl kazanç sayfayı genişletmekte değil, iki şeyi aynı anda görmekte: karşılaştırma tabloları, çeviriyle asıl metin, en çok da fark ekranları. Web'in en başarılı yan yana arayüzü herhangi bir bilgi portalı değil, kod değişikliğini gösteren diff görünümü.

Buna karşılık web'de "şu iki belge yan yana durmalı" diyecek bir ifade yok; tarayıcıların bölünmüş görünümleri belgenin dışında, kullanıcının insafına kalıyor. Karşılaştırmanın işin özü olduğu yerlerde bunu tarayıcıdan beklemeyip uygulamanın içinde kurmak gerekiyor.

Fiziksel bağlantının önizleme sorunu

QR kod ve NFC etiketi hiper metni ekranın dışına taşıyor. Ama taşıdığı şey bağlantının zayıf hali: başlığı yok, türü yok, geri bağlantısı yok, üstüne gelip nereye gittiğini göremiyorsunuz. Kamera uygulamalarının açmadan önce adresi göstermesi bu boşluğa sonradan atılmış bir yama.

Fiziksel bağlantı tiplenseydi ne olurdu: bu etiket menü, bu kılavuz, bu bilet. Tarayıcıda hâlâ çözülmemiş bir sorunun masa üstünde çözülmesini beklemek fazla iyimser.

Bu eksiklerin ortak yanı şu: özelliklerin çoğu bir biçimde mevcut, fakat çıktısı makineye gidiyor. rel arama motoruna, sitemap.xml robota, gezinme geçmişi gizlilik kısıtına takılıyor. Gelişmiş hiper metin için yeni bir standart beklemek yerine, eldeki mekanizmayı okuyucuya gösterecek arayüzü yazmak daha kısa yol.