Taxonomy ve Bilgi Mimarisi: Sınıflandırma Nasıl Kurulur?
Taxonomy denince çoğu kişinin aklına sitenin üst menüsü geliyor. Oysa menü, taxonomy'nin kullanıcıya gösterilen küçük bir kesitinden ibaret. Asıl yapı arkada duruyor: hangi terimlerin var olduğunu, hangisinin hangisinin altında yaşadığını ve bir içeriğe hangi terimlerin iliştirilebileceğini belirleyen kontrollü bir liste. Bu ayrımı kavramadan kurulan sınıflandırmalar, içerik sayısı üç haneye çıktığı anda dağılıyor.
Kontrollü liste ne demek?
Serbest etiketlemede içerik ekleyen kişi aklına geleni yazar. Üç ay sonra elinizde "kullanıcı testi", "kullanici testi", "usability test" ve "UT" etiketleri olur; dördü de aynı şeyi gösterir, hiçbiri diğerini bulmaz. Kontrollü listede ise terim havuzu önceden tanımlıdır, içerik yöneticisi yeni terim uyduramaz, yalnızca onaylı olanlardan seçer.
Bu kısıt can sıkıcı görünür ama taxonomy'nin tek gerçek değeri oradan gelir. Terim havuzuna yeni giriş serbest bırakıldığı anda elinizde taxonomy değil etiket bulutu kalır.
Bilgi mimarisinin dört parçası
Taxonomy tek başına çalışmaz, bilgi mimarisinin (IA) dört bileşeninden biridir:
- Gezinme: Kullanıcının ekranda gördüğü menü, iz yolu (breadcrumb) ve bağlantılar.
- Site haritası: Tüm sayfa ve içerik noktalarının hiyerarşik dökümü.
- Taxonomy: Kavramların ve meta verilerin kontrollü ağacı.
- İçerik modeli: İçerik tiplerinin alanları ve aralarındaki ilişkiler.
Sık yapılan hata ilk ikisini üçüncüyle eşitlemek. Menüde beş madde olması taxonomy'nizde beş terim olduğu anlamına gelmez; iyi kurulmuş bir taxonomy'de terimlerin çoğu hiçbir menüde görünmez, sadece filtrelemeyi ve ilgili içerik önerilerini besler.
Taxonomy, thesaurus, ontology
Üçü aynı ailedendir, kapsamları farklıdır.
Taxonomy yalnızca ebeveyn-çocuk ilişkisi kurar. "Kullanıcı araştırması" üsttür, "derinlemesine görüşme" altında durur. Thesaurus buna eşdeğerlik ve yakınlık bağlarını ekler: "görev analizi" ile "task analysis" aynı terimdir, "kart gruplama" ile "ağaç testi" ilişkilidir. Ontology ise ilişkinin türünü de tanımlar; bir kavram başka bir kavramın parçası olabilir, onu tetikleyebilir, onunla çelişebilir.
Pratikte çoğu site için taxonomy yeter, arama kutusu ciddi trafik alıyorsa thesaurus katmanı eklemeye değer. Ontology'ye ihtiyaç duyduğunuzu düşünüyorsanız önce elinizdeki taxonomy'nin doldurulup doldurulmadığına bakın; boş kalan bir taxonomy'nin üstüne ontology kurmak kimseyi kurtarmaz.
Kurulum sırası
Sıra önemli, çünkü sonraki her adım öncekinin çıktısını kullanır.
- Mevcut içeriğin envanterini çıkarın. Neyi sınıflandırdığınızı bilmeden terim seçemezsiniz.
- Alanınızda hazır taxonomy var mı bakın. BARTOC gibi dizinlerde binlerce yayımlanmış sınıflandırma duruyor; sıfırdan başlamak çoğu zaman gereksiz.
- Kavramları içerikten, kullanıcı görüşmelerinden ve site içi arama loglarından çıkarın. Arama logları en dürüst kaynaktır: kullanıcı aradığı şeyi kendi kelimeleriyle yazar.
- Terimleri eleyin. Tek bir içeriğe bağlanan terim taxonomy'ye ait değildir.
- Hiyerarşiyi kurun, eşdeğerlikleri not edin.
- Konuyu bilen ekiplere gösterip gözden geçirin.
- İçeriklere uygulayın ve düzenli bakıma alın.
Dördüncü maddeyi atlamak en yaygın hata. Elli terimlik bir taxonomy'de yirmi terim birer içeriğe bağlıysa, o yirmisi filtreleme yapmıyor, sadece arayüzde yer kaplıyor.
Facet'lerin sessiz maliyeti
Çoklu filtreleme (facet) taxonomy'nin en gösterişli faydası, aynı zamanda en kolay abartılanı. Her yeni facet, olası filtre kombinasyonlarını çarpanla büyütür.
Beş facet koyduğunuzu ve her birinin ortalama dört değeri olduğunu varsayın. Kullanıcının her facet'ten bir değer seçtiği durumda 4⁵, yani 1024 farklı kombinasyon çıkar. Arşivinizde 300 içerik varsa kombinasyon başına ortalama 0,3 içerik düşer. Yani kullanıcıların filtreleri birleştirdiği hemen her durumda boş sonuç sayfası görürler. Facet eklemek bulunabilirliği artırıyor gibi hissettirir, oysa içerik hacmi yetişmediğinde tam tersini yapar.
Pratik ölçüt: bir facet'i eklemeden önce, o facet'in her değerinde en az birkaç düzine içerik olup olmadığına bakın. Yoksa o boyutu facet yapmayın, terimi yalnızca ilgili içerik önerilerinde kullanın.
URL'ler, SEO ve taxonomy'nin değişkenliği
Taxonomy'nin kategori sayfaları arama motorlarına da yapı verir: ilişkili içerikler tek adreste toplanır, etiket ve kategori arşivleri arasındaki mükerrerlik canonical etiketiyle çözülür, filtre parametreleriyle üreyen sonsuz sayıdaki kombinasyon sayfası indekse açılmaz.
Ama taxonomy hiyerarşisini URL yapısına gömmem. /arastirma/nitel/derinlemesine-gorusme/ gibi bir adres bugün düzgün görünür, terim ağacındaki ilk değişiklikte yönlendirme borcuna dönüşür. Taxonomy zaten değişmek üzere kurulan bir yapıdır: terim eklersiniz, iki terimi birleştirirsiniz, bir dalı başka dalın altına taşırsınız. Hiyerarşiyi adrese yazdıysanız her düzenleme yüzlerce 301 demektir ve o yönlendirme zinciri zamanla kimsenin bakmak istemediği bir dosyaya döner. İçeriğin adresini düz tutup hiyerarşiyi iz yolu, filtre ve ilgili içerik bloklarıyla göstermek hem daha ucuz hem daha esnek.