Web Kullanılabilirlik Kuralları Neden Eskimez, Hangileri Eskir
Web kullanılabilirlik kurallarının bir bölümü otuz yıl sonra hâlâ ayakta, bir bölümü kullanılmaz hale geldi. Ayrımı yapan şey kuralın yaşı değil, neye dayandığı. Teknolojinin o günkü sınırını tarif eden kural teknolojiyle birlikte ölür; insanın dikkat, bellek ve hatadan dönme sınırlarını tarif eden kural yerinde kalır.
Kuralın ömrü gerekçesinde yazılıdır
Bir kullanılabilirlik maddesini okurken önce gerekçesine bak. Gerekçe bir cihazdan, bir tarayıcıdan, bir bağlantı hızından ya da bir eklentiden söz ediyorsa o kural geçicidir: dayandığı sınır ortadan kalktığı gün madde de anlamını yitirir. Gerekçe insanın dikkatinden, kısa süreli belleğinden, yanlış tıkladığında geri dönme ihtiyacından söz ediyorsa kural kalır, çünkü o sınırlar otuz yılda değişmedi.
Aynı ayrım kılavuz yazarken de işini görür. Her maddenin yanına gerekçesini bir cümleyle yaz. Gerekçesi yazılamayan madde kural değil, alışkanlıktır.
Süresi dolmuş kurallar neye benziyor
Eski kılavuzlarda frame kullanmamayı söyleyen maddeler vardı. Frame ortadan kalkınca madde de gitti, kimse güncellemek zorunda kalmadı. Modem hızına göre belirlenmiş sayfa ağırlığı sınırları da aynı yoldan geçti. Sayfa ağırlığı bugün hâlâ sorun, ama gerekçesi bağlantı hızı değil, tarayıcının çözmesi gereken betik miktarı.
Daha ilginci, kuralın ölmeyip yer değiştirmesi. Fareyle üzerine gelince açılan menüler yıllarca iyi uygulama sayıldı, dokunmatik ekranda karşılığı olmadığı için elendi. Aslında kural değişmedi: menünün keşfedilebilir olması hâlâ isteniyor, sadece bunu sağlayan mekanizma artık hover değil.
Ayakta kalanlar ölçülebilenler
Zamana direnen maddelerin ortak yanı, bir sayıya ya da bir teste bağlanabilmeleri. Metin kontrastı bunun en net örneği: WCAG'nin AA seviyesi normal metin için 4.5:1, büyük metin için 3:1 oranını şart koşar. "Okunaklı olsun" temennisi tartışmaya açıktır, 4.5:1 değildir.
Kılavuzunu bu yüzden ölçülebilir yaz. Kontrast oranını gözle onaylama, derleme sürecinde kontrol et ve eşiği geçmeyen sayfada yapıyı kırdır. Sistem durumunun görünürlüğü gibi daha yumuşak maddeleri de "işlem başladıktan kaç ms sonra geri bildirim veriliyor" biçiminde yazarsan onları da sayıya bağlamış olursun. Arayüz iddiasının kodda karşılığı yoksa o iddia kılavuzda değil, sunumda kalır.
"Kuralların büyük kısmı hâlâ geçerli" cümlesi ne kadar bilgi taşır
Bu alanda sık tekrarlanan bir yargı var: eski kullanılabilirlik bulgularının büyük bölümü bugün de geçerli. Cümle doğru olabilir, ama tek başına ölçüsüz. Geçerliliği kim, neye göre saptıyor? Kural hâlâ tavsiye ediliyor olabilir. Hâlâ ihlal ediliyor olabilir. İhlal edildiğinde kullanıcı testinde hâlâ ölçülebilir bir başarısızlık üretiyor olabilir. Bunlar üç ayrı tanım ve üçü birbirinden çok uzak oranlar verir.
İşe yarayan tanım sonuncusu. Bir kuralın bugün geçerli olup olmadığını merak ediyorsan, o kuralı ihlal eden bir sürümü küçük bir görev testinde dene, tamamlama süresine ve hata sayısına bak. Kaynağı belirsiz bir yüzdeyi tekrarlamak yerine kendi arayüzünde tek bir kuralı ölçmek daha fazlasını söyler.
Kılavuzu yaşatmanın yolu
Kuralları silmek yerine gerekçelerini gözden geçir. Yılda bir kez kılavuzu aç, gerekçesinde bir teknoloji adı geçen maddeleri işaretle, dayandıkları sınırın hâlâ var olup olmadığını sor. Geri kalanlar, yani insanın belleğine ve dikkatine dayananlar, muhtemelen yerlerinde duracak. Kılavuzun eskiyen kısmı kurallar değil, kuralların gerekçeleri.