CHI Temaları 1983-1994: İlerleme Çizelgesi Değil, Eksik Listesi

1983-1994 arasındaki ACM CHI konferanslarının yıllık temaları çoğu yerde bir ilerleme çizelgesi gibi sunulur: her yıl bir adım, alan yavaşça olgunlaşır. Bu listeyi öyle okumam. Bir konferansın temasını belirleyen şey alanın o yıl çözdüğü değil, eksikliğini en çok hissettiği şeydir.

Tema, başarının değil eksiğin adıdır

1983'ün öne çıkan başlığı gerçek kullanıcılarla yapılan deneysel testlerdi. Bunu alanın kullanıcı testini keşfettiği yıl diye okuyabilirsiniz. Daha isabetlisi şu: o yıl ürünlerin çoğu test edilmeden çıktığı için konu konferans başlığı olacak kadar acil hale gelmişti. Kırk yıl sonra aynı şeyi hâlâ savunuyor olmamız, temanın kapanmadığını gösteriyor.

1983-1986: yöntem arayışı

Üç yıl içinde sıra ampirik testten daha titiz metodolojiye, oradan da tek kullanıcı varsayımının kırılmasına geldi. 1986'da bilgisayar destekli ortak çalışma (CSCW) başlığı öne çıktı ve arayüzün muhatabı tek kişiden gruba genişledi.

Tasarım tarafından bakınca kolay, uygulama tarafından bakınca dönemin en pahalı geçişiydi. İki kişinin aynı belgeyi aynı anda düzenlemesi bir arayüz vaadi olarak tek cümle. Kodda karşılığı çakışma çözümü: kimin değişikliği kazanır, geç gelen düzenleme nereye yerleşir, bağlantı koptuğunda ekrandaki metin ne olur. Bu soruların pratik cevapları (önce operasyonel dönüşüm, sonra CRDT) 1986'da yoktu ve olgunlaşmaları yirmi yılı buldu. Vaadi yazmak bir toplantı sürer, taşımak bir mimari gerektirir.

1987-1989: alanın işe dönüşmesi

Bu dönemin başlığı sistemi kullanıcının gerçek hedefiyle eşlemekti, ardından arayüz tasarımı ticari bir yatırım kalemi olarak konuşulmaya başlandı. Pratik sonucu şu oldu: kullanılabilirlik bir bütçe satırı haline gelince ölçüm talebi de arttı. Parası ödenen şeyin sayısı sorulur.

1990-1994: komut dışı etkileşim

Göz izleme, sanal gerçeklik, aracı yazılımlar. Ortak fikir, etkileşimi açık komuttan çıkarıp niyetin okunmasına taşımaktı. 1994'te buna duygusal olarak çekici arayüz tartışması eklendi, 1992'den itibaren de arayüzün ekrandan taşıp fiziksel dünyaya yayılacağı öngörüldü.

Öngörülerin hepsi tutmadı, tutanların zamanlaması da yanlıştı. Dokunmatik ve sesli arayüz gerçekten yaygınlaştı. Göz izleme otuz yıl sonra hâlâ ağırlıkla araştırma ve erişilebilirlik alanında duruyor, genel bir girdi yöntemi olmadı. Niyet okuma vaadi ise arayüzün kendisine değil, büyük ölçüde arka plandaki tahmin motorlarına devredildi.

Bu listeyi bugün nasıl kullanırsınız

Tarihi kronoloji olarak ezberlemenin faydası yok, okuma biçimi olarak faydası var.

• Kendi ekibinizin gündemini aynı gözle okuyun. Bu çeyreğin tekrar tekrar konuşulan başlığı, neyin eksik olduğunun listesidir.
• Yeni bir etkileşim biçimini değerlendirirken önce uygulama maliyetini sorun. CSCW'nin hikâyesi, arayüz tarafında tek cümlelik görünen vaatlerin nerede pahalıya patladığını gösteriyor.

Tekrarlayan tema ise bilgi eksikliğini değil kültürel direnci işaret eder, dolayısıyla çözümü eğitim değil süreç zorunluluğudur. Kullanıcı testini takvime koymayan bir ekipte kimse onu bilmediği için atlamıyor.